2021-11-03 09:22:15

КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭ: БУСДЫН БОДЛЫГ БИШ, ӨӨРИЙНХӨӨ ТАРХИЙГ АШИГЛАХ ЧАДВАР

Шүүмжлэлт сэтгэлгээ бол зүгээр нэг хандлага биш. Харин мэдээллийг ойлгох, үнэлэх, шийдвэр гаргах суурь чадвар юм.

Өнөөдөр бид өдөр бүр асар их хэмжээний мэдээлэлтэй тулгардаг. Сошиал медиа, мэдээ, видео, пост, коммент, мессеж — бүгд ямар нэгэн мэдээлэл дамжуулж байдаг. Гэвч энэ бүх мэдээлэл үнэн, зөв, найдвартай байдаггүй. Ийм орчинд хамгийн чухал чадвар бол критикал сэтгэлгээ юм.

“CRITICAL THINKING” ГЭДЭГ ҮГ ҮНЭНДЭЭ ЮУ ГЭСЭН УТГАТАЙ ВЭ?

Англи хэлний Critical thinking гэдэг үгийг монгол хэлэнд ихэвчлэн “шүүмжлэлт сэтгэлгээ” гэж орчуулдаг. Гэвч энэ орчуулга утгыг бүрэн илэрхийлдэггүй.

“Critical” гэдэг үгийн гарал нь:

• Англо-Саксон хэлний skeri – огтлох, салгах, ялгах
• Эртний Грекийн kriterion – шүүх, стандарт тогтоох

гэдэг үгнүүдтэй холбоотой.

Өөрөөр хэлбэл “critical” гэдэг нь шүүмжлэх гэсэн утгаас илүү

стандарт ашиглан задлан шинжлэх, ялган үнэлэх гэсэн утгыг агуулдаг.

Тиймээс “Критикал сэтгэлгээ” гэдэг нь:

Мэдээллийг стандартын дагуу задлан шинжилж, үнэлж, дүгнэлт гаргах чадвар

гэж ойлгож болно.

КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ТҮҮХ

Критикал сэтгэлгээний үндэс 2500 гаруй жилийн өмнө эхэлсэн гэж үздэг.

Эртний Грекийн философич Сократ хүмүүсийн итгэл үнэмшлийг асуулт асууж шалгах аргыг ашигладаг байсан. Энэ аргыг өнөөдөр Socratic questioning буюу Сократын асуулт гэж нэрлэдэг.

Сократын гол санаа нь:

“Хүн ямар нэг зүйлд итгэж байгаа бол тэр итгэлээ шалгах ёстой.”

Энэ уламжлал дараа нь Аристотель, Декарт, Кант зэрэг философичдоор хөгжиж, орчин үеийн боловсролын системд чухал чадвар болон орж ирсэн.

СУДЛААЧИД КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭГ ХЭРХЭН ТОДОРХОЙЛДОГ ВЭ?

Критикал сэтгэлгээний нэг л нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Гэхдээ судлаачид нэгэн зүйл дээр санал нэгддэг нь критикал сэтгэлгээ нь стандартад тулгуурлан ойлгох чадвар ба сэтгэхдээ тодорхой стандарт ашиглах юм. 

Америкийн философич Robert Ennis критикал сэтгэлгээг:

“Юунд итгэх эсвэл юу хийхээ шийдэхэд чиглэсэн эргэцүүлсэн, үндэслэлтэй сэтгэлгээ”

гэж тодорхойлсон.

Харин Peter Facione (Delphi Report, 1990) критикал сэтгэлгээний гол чадваруудыг:

• анализ хийх
• тайлбарлах
• дүгнэлт гаргах
• үндэслэлийг үнэлэх
• өөрийн бодлыг шалгах

гэж тодорхойлсон.

Өөрөөр хэлбэл Критикал сэтгэлгээ гэдэг нь:

баримтыг шинжлэх, анализ хийх, санаагаа ангилж ялгах, дүгнэлт гаргах, үндэслэлүүдийг шалгах чадваруудын цогц юм.

КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭ ЯМАР СТАНДАРТ АШИГЛАДАГ ВЭ?

Критикал сэтгэлгээ нь дурын таамгаар бодох биш.
Харин тодорхой шалгуур ашиглан мэдээллийг үнэлэх чадвар юм.

Философич Richard Paul болон Linda Elder нарын тодорхойлсноор дараах стандартууд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг.

1. Тодорхой байдал (Clarity)

Мэдээлэл ойлгомжтой юу?

2. Нарийвчлал (Accuracy)

Энэ мэдээлэл үнэн зөв үү?

3. Нарийсал (Precision)

Хангалттай тодорхой баримт байна уу?

4. Холбоо (Relevance)

Энэ мэдээлэл тухайн асуудалтай холбоотой юу?

5. Найдвартай байдал (Credibility)

Эх сурвалж нь итгэж болохуйц уу?

6. Бүрэн бүтэн байдал (Completeness)

Мэдээлэл дутуу биш үү?

7. Логик (Logic)

Дүгнэлт нь баримтаас логикоор гарч байна уу?

8. Шударга байдал (Fairness)

Өөр байр суурийг харгалзан үзсэн үү?

Критикал сэтгэлгээ гэдэг нь эдгээр стандартаар мэдээллийг шүүх чадвар юм.

КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭ ЯАГААД ЧУХАЛ ВЭ?

Орчин үеийн судалгаанууд нэг сонирхолтой зүйлийг харуулдаг.

2017 онд Yale University болон MIT-ийн судлаачид хийсэн судалгаагаар:

Хүмүүс худал мэдээлэлд итгэх гол шалтгаан нь мэдээлэл дутмаг биш, харин аналитик сэтгэлгээ дутмаг байдаг.

Өөрөөр хэлбэл мэдээлэл ихтэй байх нь хангалтгүй.
Түүнийг шалгах чадвар хэрэгтэй.

КРИТИКАЛ СЭТГЭЛГЭЭ БОДИТ АМЬДРАЛД ЮУ ӨӨРЧИЛДӨГ ВЭ?

Критикал сэтгэлгээ хөгжсөн хүмүүс:

• мэдээллийг шууд итгэдэггүй
• эх сурвалжийг шалгадаг
• логик алдааг анзаардаг
• эмоцийн манипуляцид амархан автахгүй
• шийдвэрээ илүү бодит баримтад тулгуурлан гаргадаг

Иймээс АНУ, Европын олон оронд критикал сэтгэлгээг сургуулиас эхлэн заадаг.

Гэхдээ энэ чадвар ном уншаад л сурах зүйл биш.
Харин:

• асуулт асуух
• мэдээлэл шалгах
• дүгнэлтээ дахин бодох
• бодит кейс дээр ажиллах

зэрэг идэвхтэй дадлагаар хөгждөг.

Эцэст нь

Критикал сэтгэлгээ бол бусдыг шүүмжлэх чадвар биш.

Харин:

өөрийнхөө төлөө өөрөө бодож сурах чадвар юм.

Бид бусдын хэлсэн, бичсэн бүхнийг шууд хүлээн авахгүй.
Харин шалгаж, ойлгож, дүгнэж байж итгэдэг болдог.

Тиймээс критикал сэтгэлгээ гэдэг нь зөвхөн академик ойлголт биш.
Харин орчин үеийн мэдээллийн нийгэмд амьдрах үндсэн чадвар юм.